Türkiye’de Yer Üstü Madenciliğinin Tek Sağlık Yaklaşımını ve Gıda Güvencesini Tehdit Boyutu

İşin içinde altın madenciliği olunca birçok kişinin iştahı kabarıyor. Çünkü insanoğlunun fıtratında emeksiz veya az emekli kazanç tuzağı olan kolay zengin olma hırsı var. Hırs aklın önüne geçtiğinde etik değerler başta olmak üzere çevre ve doğa sevgisi vs. hepsi arka planda kalır. Mahkeme kayıtlarına göre Türkiye’de altın madenciliği dahil çeşitli madencilik faaliyetleri için toplam 386.000 adet maden ruhsatı verildiği belirtiliyor. Verilen bu ruhsatlar aşama aşama faaliyete geçiriliyor. Çünkü bugüne kadar verilen ve Karadeniz, Ege ve Doğu Anadolu bölgelerinde yerel halkın tepkisini çekmeyecek şekilde kısım kısım faaliyete geçirilmesine rağmen yer üstü, açık ocak madencilik faaliyeti olması nedeniyle çok ciddi çevre sağlığı ve ekosistem tahribatı yaşanması, bu tahribat sonucunda yerel halkın uzun yıllardır birkaç kuşak yaşadıkları yerlerinden edilmeleri, yaşam haklanın ellerinden alınarak  gelir kaynakları yok edilmesi gerek yerelde ve gerekse ülke genelinde büyük tepkilere neden olmaktadır. Bu tepkiler güvenlik güçleri kullanılarak etkisiz hale getirilmeye çalışılarak madencilik faaliyetleri sürdürülmeye çalışılsa da tepkiler dinecek gibi değil. Türkiye, sosyal, çevresel, ekolojik, ekonomik, insan ve hayvan sağlığı açısından çok ciddi bir felaket ile karşı karşıya.

Şekil-1 Kırşehir’in Boztepe ve Merkez ilçelerinde kurulması planlanan devasa altın madeni projesi alanı ^{( 1)}Türkiye’de yer üstü, açık ocak ve yeraltı, kapalı ocak  madencilik faaliyetinin yapıldığı dile getirilmiş olsa da basına yansıyan olaylardan yer üstü, açık ocak altın madenciliğine  müsaade edildiği, 2024 yılında Erzincan’ın İliç ilçesindeki altın madeni sahasında heyelan nedeniyle siyanür havuzlarının yıkılmasıyla ortaya çıkan  felaketten  anlaşılmaktadır. Çünkü yer üstü, açık ocak altın madenciliği gerek kullanılan siyanür, gerek cevherin bulunduğu kayaların parçalanması vs. işlemi ile Tek Sağlık Yaklaşımı’nın üç ana omurgasını oluşturan İnsan Sağlığı + Hayvan Sağlığı + Çevre, Yaban Hayat ve Ekosistem Sağlığı tamamen yok ediliyor. Geriye hiçbir canlının barınamayacağı Antropojenik bir ekosistemi oluşturan kirli bir atık enkazı bırakılıyor.

En son ulusal basın ve medya organlarında haber olarak yer alan Kırşehir’in Boztepe ve Merkez ilçelerinde kurulması planlanan devasa altın madeni projesi, bölgenin ekolojik ve tarımsal bütünlüğünü kalıcı olarak bitirmeyi hedefleyen, insanı ürperten, tüylerini diken diken eden, dehşete düşüren bir haber. On yedi yıl boyunca her bir ton kayadan 0,53 gr altın elde etmek için 630 milyon ton kaya yerinden sökülüp öğütülerek parçalanacak. Altını kayalardan ayırmak için siyanür kullanılmayacağı söylense de, yüzdürme işleminde potasyum amil ksantat, metil izobütil karbinol ve sodyum silikat gibi son derece ağır ve tehlikeli kimyasallar kullanılarak işleme tabi tutulacağı basında yer almaktadır. Bunun sonucunda geriye kimyasallarla kirletilmiş 34 milyon ton atık öğütülmüş kaya kalacak. Proje süresince 8,4 milyon temiz içme suyu kullanılacak. ⁽¹⁾ Oysa yeraltı, kapalı ocak altın madenciliği yapılmış olsa, yer yüzeyinin derinliklerinde bulunan ve genellikle dar damarlar halinde uzanan yüksek tenörlü (kaliteli) altın cevherini çıkarmak için tüneller ve kuyular açılarak, açık ocak madenciliğinin aksine, sadece cevherin bulunduğu derin tabakalara odaklanılarak çevre yüzeyine verilen zarar minimumda tutulacak, ancak bu yöntem, işletmeci açısından yüksek işletme maliyetleri ve ciddi iş güvenliği riskleri barındırır.⁽²⁾ Bu yapılmıyor, işletmecinin  yüksek işletme maliyetleri ve ciddi iş güvenliği riskleri  ortadan kaldıracak şekilde Türkiye’de yer üstü, açık ocak siyanürlü altın madenciliğine müsaade edildiği anlaşılıyor. Bunun sonucunda, dünyadaki hemen hemen her altın üretim biriminde siyanürleme yöntemi uygulandığı, açık havuzların kullanıldığı birimlerin genellikle yerleşim yerlerinden çok uzakta ve bitki örtüsü bakımından zayıf alanlarda inşa edildiği, siyanürün insan sağlığı ve doğayı tehdit eden üst sınırının 10 ppm (milyonda 10) olduğu gerçeği düşünüldüğünde, bu konuda ne kadar duyarlı olunması gerektiği, bu işlemin bol yağış alan, toprak kayması ve deprem gibi doğa olaylarının sık gerçekleştiği yerlerden uzak bölgelerde kurulacak tesislerde, eğitimli kişiler tarafından gerçekleştirilmesi ve bu konuda uzmanlaşmış kişilerce de denetlenmesi gerektiği belirtilmektedir.⁽³⁾ Türkiye’de bunun layıkıyla yapıldığını söyleyemeyiz. Örnek Erzincan İliç altın madeni faciası…

Ülkemizin geleceğini yok eden sadece yer üstü, açık ocak altın madenciliği vs. değil, Avrupa ve Türkiye’de doğa ve tarım alanlarının, konut ve yol projelerinden lüks turizm yatırımlarına uzanan baskılar altında hızla küçülmesidir .⁽⁴⁾ Bu baskılara madencilik faaliyetini ve orman yangınlarını da ilave edebiliriz. Gazeteci ve bilim insanlarının yer aldığı Arena for Journalism in Europe (Arena) tarafından Norveç Doğa Araştırma Enstitüsü (NINA) ve 11 medya kuruluşu ile ortak yürütülen “Green to Grey” adlı sınır ötesi araştırmaya göre Türkiye, 2018-2023 yılları arasında Avrupa kıtası genelinde, İstanbul’un Anadolu Yakası’ndan daha büyük, Kıbrıs adası büyüklüğüne ulaşan toplam 1.860 km² doğa ve tarım alanı konut ve yol inşaatı, lüks turizm yatırımları ile en fazla yeşil alan kaybeden ülke konumunda.⁽⁴⁾ Yine TEMA Vakfı’nın tespitlerin göre, Türkiye son 65 yılda mera varlığının yüzde 54’ünü kaybettiğini, 1960 yılında yaklaşık 29 milyon hektar olan çayır ve mera alanları bugün 13 milyon hektar seviyesine gerilediği, kaybedilen alanın büyüklüğünün Marmara Bölgesi’nin iki katını aştığı, meraların biyolojik çeşitlilik, karbon depolama ve kuraklıkla mücadele açısından kritik öneme sahip olduğunu vurgulanmaktadır.⁽⁵⁾ 

Sonuç

Tek Sağlık; insanlar, hayvanlar, bitkiler ve kullandıkları ortak çevre arasındaki ilişkileri dikkate alarak optimal sağlık ve refah sağlayabilmek amacıyla yerel, bölgesel ve küresel düzeyde işbirliği yapan, çok sektörlü ve disiplinlerarası bir yaklaşımdır. ⁽⁶⁾ Her tarafımızı çevreleyen, tüm canlıların yaşamlarını sürdürdüğü ortam olan çevrenin sağlığının bozulması bitki, hayvan ve insan yaşamını yakından etkilediği için sağlığını da etkiler. Hayvan ve insan sağlığı çevreye bağlıdır. Örneğin kirlenmemiş, temiz toprak ve su kaynakları hastalık açısından risk oluşturmayacağı için hastalık çıkmasına neden olmaz. Yine doğal temiz ortamlar, yaşam alanlarında yaşamlarını sürdüren başta hayvanlar olmak üzere biyoçeşitliliğin korunmasında herhangi bir sorun yaratmaz. İnsan faaliyetleri çevreyi şekillendiren ve değiştiren ana etkendir.⁽⁷⁾ Türkiye’de yaşanan yeşil alanların tahribatında iklim değişikliğinin payı olsa da doğrudan insan faaliyetleriyle ilişkilidir. Türkiye’de ki madencilik faaliyetlerini “Tek Sağlık Yaklaşımı” açısından değerlendirdiğimizde; Türkiye’nin iklim hedefleri, içme suyu ve tarımda kullanılan su kaynakları, gıda güvenliği ve güvenirliliği ile kamu sağlığı açısından alarm veriyor. Türkiye’nin yakın bir gelecekte kuraklık, içme suyu sorunu ve tarım alanlarının yok edilmesine bağlı olarak yetersiz gıda arzı ve kıtlıkla karşı karşıya kalması olası. Bu konuda çok acil tedbirlerin alınması gerekiyor.

Kaynakça

1.Öztaş, Ö. 17 Yıllık Kâr için kalıcı yıkım: Maden için 1262 hektarlık tarım alanını yok edecekler. Haber Sol, 10.07.2026 [ İnternet ], [Erişim Tarihi] 10.07.2026 [Erişim Adresi] https://haber.sol.org.tr/haber/17-yillik-kar-icin-kalici-yikim-maden-icin-1262-hektarlik-tarim-alaninini-yok-edecekler

2. BBC-Dünyada altın madenciliği nasıl yapılıyor, kazalar ne kadar yaygın.15.02.2024 [İnternet], [Erişim Tarihi] 07.2026 [Erişim Adresi] https://www.bbc.com/turkce/articles/cw8j94gnn71o  

3. Yılmaz, E. Çağların Işıltısı. TUBİTAK Bilim ve Teknik Dergisi, Mayıs 1997. [İnternet] , [Erişim Tarihi] 07.2026 [Erişim Adresi]  https://bilimteknik.tubitak.gov.tr/wp-content/uploads/sites/154/2025/09/290b8941-b2b8-4d9e-81f5-be963e05ae49-1.pdf

4. DW-Doğa ve Çevre/Türkiye: Avrupa’nın yeşili griye dönüyor: En büyük kayıp Türkiye. 02.10.2025 [İnternet ], [Erişim Tarihi] 07.2026 [Erişim Adresi] https://www.dw.com/tr/avrupan%C4%B1n-ye%C5%9Fili-griye-d%C3%B6n%C3%BCyor-en-b%C3%BCy%C3%BCk-kay%C4%B1p-t%C3%BCrkiyede/a-74217065

5. Ceylan, A. Türkiye’den ve dünyadan çevre gündemini sizler için derledik. Cumhuriyet Gazetesi, 24.06.2026 [ İnternet ], [Erişim Tarihi] 15.07.2026 [Erişim Adresi]  https://www.cumhuriyet.com.tr/surdurulebilirlik/turkiye-den-ve-dunyadan-cevre-gundemi-2514894

6. Serpen, A. Tek Sağlığın Kökeni; Dünyadaki ve Türkiye’de ki Mevcut Durumu. Journal Of One Health Resarch, 2023; 1 (3):1-32 [İnternet] , [Erişim Tarihi] 07.2026 [Erişim Adresi] https://onehealthjournal.com/index.php/pub/article/view/17/11  

7. Serpen, A. Veteriner Halk Sağlığı ve Tek Sağlık Yaklaşımı Açısından Mer’a’ların Önemi. 3 Mayıs 2026. [İnternet] , [Erişim Tarihi] 07.2026 [Erişim Adresi]  https://hasatturk.com.tr/2026/05/veteriner-halk-sagligi-ve-tek-saglik-yaklasimi-acisindan-meralarin-ve-mera-hayvanciliginin-onemi/