Bilimde Emeklilik Olur mu? Yetişmiş İnsan Gücü, Akademi ve 67 Yaş Emeklilik Sınırının Yeniden Güncellenmesi -3

Dünyada Değişik Ülkelerdeki Emeklilik Yaş Durumu

Emeklilik yaşının uzatılması herkese mi? Yoksa niteliği ve ihtiyaç duyulan alanlar için mi olmalıdır?

Kamuoyunda akademik kadroların üretkenliği konusunda üniversite içinde ve dışında bir hayli tartışma bulunmaktadır. Maalesef ülkemizin yükseköğretimi konusunda kendi çalışma disiplini ve izleme mekanizması olmadığı için, amacı yalnızca profesör olmak olan ve sonrasında “ununu eleyip, eleğini asan” çok sayıda kadro güvencesindeki akademik kadronun yarardan çok yanlış örnek olduğu sıkça tartışıldı. Bugün üniversiteye araştırma görevlisi olarak giren bir akademisyenin amacının yayın yaparak profesörlük kadrosunu almak olduğu, yaşanan örnekler ve akademik verilerin zaman içindeki değişimleriyle belirlenmektedir. Diğer bir ifadeyle, salt akademik kadroları aşmak için yayın yapmak bir yayın fetişizmdir ve bu anlayıştan bilime bir yarar gelmediği gibi ciddi zararlar da doğmuştur. Ne yazık ki YÖK’le birlikte akademik kültür ve değerlerin yerine, daha çok ABD tarzı: şirketleşme, özel hizmet, ek ders, ölçülebilir nitelikte olmayan performans gibi daha çok paraya yönelik uygulamalar akademik yaşama ciddi zarar vermiştir.

Ancak akademisyenliğin temelde bir iş kapısından öteye, bir yaşam biçimi ve bilime adanmışlık olduğu; buna bağlı olarak amacının bilim yaparak bilgi üreterek bilgiyi topluma yaymak olduğu genel bir kabuldür. Ne yazık ki dünyada ve özellikle az gelişmiş ülkelerde, gelişmekte olan ülkemizde de bugün birçok akademik atamada yaşanan nepotizm, kayırmacılık ve liyakatsizlikler sonucu birimlerde başlayan tartışmalar, kavgalar ve mahkemelere düşen çok sayıda hoş olmayan olaya neden olmuştur. Bu bağlamda, birikimi olan ve üniversiteyi bilen insanların örnek tutumu, çalışkanlığı ve çıkardan öteye toplumun ve doğanın yararına çalışan insanların varlığı daha da önem kazanmaktadır. Aslında akademisyenlik, doğası gereği mesai kavramı barındırmayan ve kendi disiplinini kendisi yaratan bir meslektir. Ancak ne yazık ki yetersiz altyapı ve sosyoekonomik koşullar günümüzde birçok bilim insanının isteksiz ve moralsiz çalışmasına neden olmaktadır. Keşke arzu edilen, mesai kavramı olmayan, aklı fikri bilim ve araştırmada olan emeklilik değil, daha fazla hizmet etme imkânı sağlanmış olsaydı.

Nitelikli bilim insanları emeklilik ve sonrasındaki süreçte uzun süre sistemde nasıl tutulur?

Bu bağlamda, kamuoyunda bu konuda aldığım dönütler seçiciliğin sağlanmasından yana. Düzenleme ile üniversitelerin insan kaynağı planlaması daha esnek, sürdürülebilir ve güncel hale getirilerek, gerekirse son beş-on yıllık performanslarına göre belirli bir ölçekte olanlara ABD ve Avrupa’daki gibi özel kadrolar veya yeniden ordinaryüs profesörlük verilebilir. Çok zor olmakla birlikte, dünyada benzeri olan “Emeritus Profesörlük” sistemindeki gibi yönetim işlerine girmeyen ancak akademik ve bilimsel çalışmalarının sürdürülmesine evrensel ölçekte ölçülebilir ve yoruma açık olmayan çıktılar üzerinden son 3-5 yıllık (SCI yayını, H-indeksi, atıflar, projeler, uluslararası ilişkiler, danışmanlıklar, diğer sosyal bilimler, kitap yayımlanması, editörlükler, sanat alanlarında sergiler ve diğer nitelikli eser sunumları) gibi çıktılara bakılarak sağlanabilir. Bu boyutuyla düzenleme, yalnızca yaş sınırının teknik olarak değiştirilmesinden ibaret kalmayıp, ülkenin nitelikli insan kaynağını ülkenin yararına kullanmayı da kapsamalıdır. Dünya genelinde bir profesörün emeklilikten sonra çalışmaya devam etmesi kişisel bir “hak” değil; tamamen bilimsel ve eğitim amaçlı kurumsal ihtiyaca bağlı olarak, akademisyenin güncel araştırma, üretim ve eğitim yetkinlik kapasitesine bağlı objektif komisyonlarca her yıl talepleri, akademik seçiciliğe bağlı olarak, değerlendirilir.

Konu bir bütün olarak ele alındığında, birçok insanın erken emeklilik talebinden çok, isteğiyle bilgi birikimini ve deneyimlerini gönüllü olarak ülke hizmetinde kullanmayı benimseyen donanımlı insanların dünyadaki örnekleri de dikkate alınarak yetişmiş insan gücünden ne şekilde yararlanılır? Bu bağlamda, kimsenin yönlendirmesine ihtiyaç duymayan, iç disiplini olan, özveriyle çalışacak ve üretime katkıda bulunacak kişilere engel değil; tam tersine, onları onurlandırarak hizmetleri ve paylaşımları için müteşekkir olunmalıdır. Bilimsel olarak epey kan kaybetmiş durumun yeniden restore edilmesi için Türkiye’nin bilimsel kapasitesini doğrudan ilgilendiren stratejik bir yükseköğretim politikasının siyaseten bağımsız ve partiler üstü bir yaklaşımla ele alınması kaçınılmaz. Ortalama ömrün 80 yıl olduğu günümüzde, çoğu akademisyen için 67 yaş emeklilik için çok erken bir yaş sınırı olup, objektif ölçülebilir veriler üzerinden yeniden yetişmiş insan gücünden yararlanılması düzenlemesi yarar sağlayacaktır.