Yazar: Prof. Dr. Nazimi Açıkgöz
Biyoteknolojinin Tarıma Katkıları: Domates Örneği
Tarihte tarım bitki ıslahçılarından hiç bu kadar içten medet beklememiştir. Artan dünya nüfusu, daralan üretim alanları, gelişen toplumda artan gıda gereksinimi, derken iklim krizi her gün daha fazla verim sağlayacak bitki çeşitlerinin üreticiye sunulmasını gerektirmekte. İlginçtir birçok bitkide birim alandan kaldırılabilecek ürünün henüz yarısına bile ulaşılmamıştır.
Bitki ıslahçıları daha verimli, hastalıklara zararlılara ve ekstrem iklim koşullarına dayanıklı bitki geliştirirken klasik melezleme tekniklerinin yanında hibrit teknolojisi, mutasyon ıslahı, tarımsal biyoteknoloji çerçevesinde gen aktarımı ve gen düzenleme gibi yöntemlerden yararlanmaktadır. Fakat son yıllarda tarımsal biyoteknoloji öne çıktı. Tüm dünya, tarımsal biyoteknolojiyle bitki ıslahının kullanımının -gelecek vaat etmenin ötesinde- verim, iklim, çevre ve sağlık sorunlarına somut çözümler sunan yeni genotiplerin geliştirildiğine şahit oldu. Bu tarihi düzenleyici değişiklikler; piyasaya çıkmaya başlayan yeni ürünler, ölçülebilir faydalar sağlayan bilimsel çalışmalar, yeni ve daha verimli genetik dönüşüm teknikleri ve genomik veri selini yönetmek için biyoinformatikteki gelişmelerle, 2025’i tarımsal biyoteknoloji için en belirgin yıllardan biri haline getirdi. Bu aşamada söz konusu yöntemlerle en çok yeni domates çeşitleri tescil ettirilerek üreticinin daha doğrusu tüketicinin hizmetine sunuldu.
- Japonya’da CRISPR Cas-9 teknolojisi ile genomu düzenlenen bir domates çeşidi ilk kez 2021 yılında pazara sürüldü. Bu ürün, kan basıncını düşürmeye, uykusuzluğu gidermeye ve stresi azaltmaya yardımcı olan daha yüksek gama-aminobütirik asit (GABA) seviyelerine sahip kiraz domatesti. Ürün çok başarılı oldu ve üretimi ve satışı Güney Kore ve Endonezya’ya kadar genişledi. GABA, sinir hücreleri arasındaki iletişimi engelleyen bir nörotransmitter olup tansiyon düşürücü ve sakinleştirici etkileri de araştırılmakta.
- Kanadalı üreticiler için önümüzdeki yaz harika bir haber var. Gen aktarımı yöntemiyle ıslah edilen mor domateslerin 2025 yılında Kanada’da yetiştirilmesine onay verildi. Bu, tüm Kanadalı bahçıvanlar için heyecan verici bir haber, çünkü önümüzdeki yaz insanlar bahçelerine mor domates ekebilecek ve lezzetli, renkli meyvelerin tadını çıkarabilecekler.
- Düzenleyici ve ticari duyuruların ötesinde, 2025, modern biyoteknolojinin somut ve ölçülebilir faydalar göstermeye devam ederek konumunu sağlamlaştırdığı bir yıl oldu. En dikkat çekici gelişmelerden biri, kompakt bir mimariye sahip olması sayesinde, çok daha küçük alanlarda önemli ölçüde daha fazla meyve üretimine (verimliliği %180 artırarak) olanak tanıyan, ekimi için gereken alanı %85’e kadar azaltabilen gen aktarılmış bir domatesin geliştirilmesiydi. Bu tür yenilikler, kentsel tarım, dikey tarım sistemleri ve kontrollü ortamlarda yoğun üretim için yeni olanaklar açmaktadır.
- Ülkemizde de bir sebze tohumculuk firması tarafından geliştirilen hibrit domates Sweetloom F1, sebze sektöründeki en yenilikçi ürünleri ödüllendiren Fresh Market Award 2025 ve International Taste Award 2025 ödüllerini kazandı. Firma, ABD ve Kanada’da üretim yapan Lakeshore Veggie Growers Inc. (LVG), stratejik ortaklık imzalayarak Kuzey Amerika genelinde premium domates çeşitliliğini genişletmede önemli bir adım attı.
Son yıllarda ıslah süresini kısaltan gen düzenleme yöntemleri ile ilgili yönergeler [1] AB tarafından da onaylana dursun, birçok ülke biyoteknolojinin kaymağını yemeğe çoktan başlamışlar:
- Etiyopya kuraklığa dayanıklı mısır ve pamuğu, Hindistan ise iklim adaptasyonlu çeltik çeşitlerini onaylayarak gıda güvenliği hamlesi yaptı.
- Şili, CRISPR teknolojisiyle geliştirilen ilk buğdaya onay vererek (Çin’den sonra dünyada ikinci) öncü oldu.
- ABD’de alerjen içermeyen yer fıstığı ve antioksidan zengini “mor domatesler” pazara girmeye hazırlanıyor.
- Kesildiğinde kararmayan ve gıda israfını azaltan muzlar (Tropic firması) TIME dergisi tarafından yılın icadı seçildi.
- ABD’de THC içermeyen kenevir, Arjantin’de ise kuraklığa dayanıklı HB4 buğdayı ticari olarak yaygınlaştı.
Bu durum karşısında tarımsal biyoteknolojiden yararlanarak daha kısa zamanda yeni çeşitlerin geliştirilmesi konusunda iyice düşünmemiz gerek. Çünkü mevcut biyogüvenlik yasamız, değil gen aktarımını, gen düzenlemesini de yasaklamış durumda. Diğer taraftan Türkiye’nin bitki ıslahı ile ilgili ulusal stratejisi henüz belirlenmemiş. O nedenle konunun Üniversiteler, kamu araştırma kurumları ve özel tohumculuk firmalarının üst örgütleri arasında daha sık tartışmaya açılması bu nedenle önem kazanmaktadır.
Kaynakça
[1] https://nazimiacikgoz.wordpress.com/2025/09/21/gen-duzenleme-tarimda-devrim-yaratan-yeni-yontem/
