Kooperatiflerde Şeffaflık ve Denetim Şart Ama…

2021 yılında 1163 sayılı Kooperatifler Kanununda yapılan değişiklikler ile özellikle eğitim, denetim ve bazı kooperatiflere yönelik desteklemeleri içeren birtakım yasal düzenlemeler yapıldı. Yasanın yürürlüğe girmesinin ardından kooperatifçilikle ilgili bakanlıklar kendi yönetmeliklerini çıkararak kooperatiflerin yeni yasal çerçevesini ve işleyişini şekillendirdi. Kriterleri taşıyan kooperatiflere ve kooperatifçilere eğitim ve dış denetim zorunlulukları getirildi. Ayrıca yine denetim ve şeffaflık adına Kooperatif Bilgi Sistemi (KOOPBİS) kullanımı bütün kooperatifler için zorunlu hale getirildi. Kooperatiflerin, istenen bilgi ve belgeleri KOOPBİS’e yüklemeleri istendi. Bu süreçte yönetmeliklerin uygulanmasında birkaç kez erteleme yapıldı.  KOOPBİS’e bilgi girişinin 26 Nisan 2026 tarihine kadar yapılması duyuruldu. Hatta duyurularda her bir yönetici için işlem başına idari para cezası miktarının, yapılan yeniden değerleme sonucu 8.600 TL olarak belirlendiği ifade edildi. Buradan hareketle örneğin 5 işlemin yapılmamasının, kişi başına 43.000 TL idari para cezası ile cezalandırılacağı söylenebilir. Aynı duyurularda para cezalarının yanı sıra hapis cezalarının da gündeme gelebileceği vurgulandı.

Bütün bu anlatılanlar, 2021 yılında yapılan yasa değişiklikleri ile gündeme geldi. Aynı yasaya ve çıkarılan yönetmeliklere bağlı olarak kooperatiflerin anasözleşmelerini yeni yasal çerçeveye uyumlu hale getirmeleri yani intibak etmeleri gerekmektedir. Değişen maddeleri anasözleşmelerine intibak ettirmeleri için kooperatiflere tanınan süre ise 26 Ekim 2026 tarihinde dolacaktır. Bu tarihe kadar, genel kurullarını toplayıp usullere uygun biçimde anasözleşme intibak işlemlerini yapmayan kooperatifler kapatılmış/ münfesih sayılacaktır. Bu yönüyle 2026 yılında kooperatiflerden çok ciddi bir takım işlemlerin yapılması beklenmektedir. Aksi halde kooperatifler ve ortaklar; para cezası, hapis cezası ve hatta kapatılmayla karşı karşıya gelebilecektir.

Uzun süredir kooperatifçilik üzerinde çalışan birisi olarak kooperatiflerde denetim, şeffaflık ve yönetim zafiyetlerinin boyutlarının farkındayım. Türkiye’de kooperatifçiliğin temel sorunlarının başında; haklarını, yetkilerini, sorumluluklarını ve yükümlülüklerini yeterince bilmeyen ortakların (dolayısıyla yönetici ve denetçilerin) geldiğini söyleyebilirim. Bu nedenle kooperatif kuran ve kurmaya niyetlenen ve de kooperatif ortaklığı yapan herkesin kamu tarafından ciddi eğitim ve bilinçlendirme çalışmalarına tabi tutulması gerektiğini düşünüyorum. Ayrıca bu eğitimlerin ücretsiz verilmesi için gerekli altyapı ve kaynağın olduğunu netlikle ifade edebilirim.  İyi seçilmiş bir yönlendirici, uzman ve eğitmen ekibiyle iyi çalışılmış bir eğitim ve değerlendirme seti sayesinde gerek yüz yüze ve gerekse online (hibrid) biçimde ortaklara veya ilgililere nitelikli eğitimler verilebilir.

Diğer yandan bu bilinç ve donanım verilmemiş ortakların, kasıt olmadan,  bazı veri ve belgeleri sisteme girmemesinden kaynaklı ciddi biçimde cezalarla yüz yüze kalma olasılığı Türk kooperatifçiliği açısından bazı sıkıntı ve endişeleri beraberinde getirmektedir. Özellikle belli seviyelere gelememiş veya günlük faaliyetlerini yapmakta zorlanan kooperatifler ve ortakları için, kasti olmayan eksik işlemler hem ağır bir parasal yük oluşturacaktır hem de kooperatifçilik hareketine hasar verecektir. Daha şimdiden, kooperatif yöneticilerinin ve denetçilerinin endişeleri ve tedirginlikleri konuşulmaya başlamıştır.

Denetim, şeffaflık ve hesap verebilirlik kooperatiflerde güveni oluşturan ayrılmaz kavramlardır. Bunların sağlanması için –elbette- kayıt, kanıt ve belgeye ihtiyaç vardır. Ancak kooperatifçiliğin yeniden önem kazandığı bu dönem, aynı zamanda zorlu bir geçiş sürecidir. Bu süreçte kooperatifleri ve ortakları gözeten ve onları eğiten/geliştiren uygulama ve programlara daha fazla ihtiyaç vardır.

Çünkü kooperatifçilik demek; yerelden bölgeye, bölgeden ülkeye sosyal ve ekonomik kalkınma demektir.