Yeni Nesil Kooperatifçilik Arayışları

İyice gün yüzüne çıkan bir gerçek var; dünya artık eski dünya değil. Dünyanın her yerinde sorunlar, krizler ve çelişkiler büyümeye devam etmektedir. Savaşlar, hastalıklar, iklim krizi ve ekonomik krizler; dünyayı tehdit etmeyi, dozunu her geçen gün artırarak sürdürmektedir. Dünyada ve -elbette- ülkemizde çok sayıda insan, gelir ve refah kaybına uğramaya devam etmektedir. Ülkelerin taşıyıcı kolonları olarak kabul edilen “orta sınıflar”, hemen her ülkede erimektedir. Bütün dünyada az sayıda insan akıl almaz seviyede zenginleşirken toplumların geri kalanı yoklukta, yoksullukta ve yoksunlukta eşitlenmeye başlamıştır. Sorunlar, adaletsizlikler ve gerilemeler,  sadece ekonomik alanlarda değil sosyal alanlarda da görülmektedir.

2025 Uluslararası Kooperatifler Yılı (ICY25)

Zorluklar, tehditler, tehlikeler ve sorunlar karşısında insanlar,  yaşamlarına devam etme ve sorunları çözme arayışlarına girmiştir. Kooperatifçilik, insanlığın birlikte hareket etme ve iş yapma konularında bulduğu büyülü yöntemlerden birisidir. Öyle ki kooperatifçiliğin önemi her geçen gün daha iyi anlaşılmaktadır. Birleşmiş Milletler, 2012 yılından sadece 13 yıl sonra, 2025 yılını da Uluslararası Kooperatifler Yılı olarak ilan etmiştir.  Bu yılın teması da, “Kooperatifler Daha İyi Bir Dünya Kurarlar” şeklinde benimsenmiştir.

ICA Kooperatiflerin Geleceğini Güçlendirme Stratejik Planı (2026–2030)

Uluslararası Kooperatif Birliği (ICA), Uygula, Tanıt ve Koru: ICA’nın Kooperatiflerin Geleceğini Güçlendirme Stratejik Planı (2026–2030) başlığıyla hazırladığı belgede kooperatiflerin önemlerini şu kavramlar üzerinden konumlandırılmaktadır:

* İklim Eylemi,

* Ekonomik Demokrasi,

* Sosyal Adalet ve Kapsayıcılık,

* Güven ve Topluluk Oluşturma,

* Amaca Yönelik İnovasyon,

* Kanıtlanmış Başarı Geçmişi,

* Küresel Ölçek, Yerel Etki.

Bu belge kapsamında, ICA faaliyetleri, evrensel kooperatifçilik ilke ve değerlerine saygılı kooperatif kimliğine dayandırılmakta ve beş stratejik sütunla desteklenmektedir:

* Farkındalık yaratmak ve ortak sayısını artırmak,

* Özellikle kadınlar ve gençler için kapsayıcı fırsatları teşvik etmek,

* Güçlü politika ve düzenleyici ortamlar sağlamak,

* Kooperatif ağlarını ve iş birliğini güçlendirmek,

* Kooperatif rekabet gücünü ve inovasyonu ilerletmek.

Burada sıralanan hedefler doğrultusunda ICA  tarafından beş adet eylem çerçevesi belirlenmiştir. Bunlar; İnsanlar, Veri, Savunuculuk, Finans ve Gelecek.

Görüldüğü üzere dünya kooperatifçiliğinin çatı kuruluşu ICA; dünyanın (canlıların) esenliği ve gelecek için kooperatiflerin; savunuculuk, finans ve veri odaklı çalışmalara yoğunlaşacağını haber vermektedir. Gerçekten de son yıllarda kutsanan “bireyselleşme”nin insanlığı getirdiği yer iyice belli olmuştur. Artık gelecekten bahsedebilmek için toplumsal hareketlilik, toplumsal fayda, toplum ve doğa savunuculuğu ve veriyi kullanma için kooperatiflere ihtiyaç vardır.

Kooperatiflerin Üçlü Geçişte Öncü Olmasının Nedenleri

Avrupa kooperatiflerinin çatı kuruluşu konumunda olan Avrupa Kooperatifleri Birliği (Cooperatives Europe), kooperatiflerin yeni rollerini ve görevlerini şu cümlelerle ifade etmektedir:

“Kooperatifler, ortak merkezli, demokratik yaklaşımları sayesinde dijitalleşme, çevresel sürdürülebilirlik ve sosyal sorumluluktan oluşan üçlü geçişe öncülük etme konusunda benzersiz bir yeteneğe sahiptir. Geleneksel işletmelerin aksine, kooperatifler ekonomik, sosyal ve çevresel hedefleri dengeleyerek, dijital, sürdürülebilir ve adil modellere geçişlerin sadece kar odaklı çıkarlara değil, daha geniş topluma hizmet etmesini sağlar.

Avrupa Kooperatifleri, sürdürülebilirlik, sosyal adalet ve dijital kapsayıcılığın el ele gittiği bir gelecek inşa etmek için AB kurumları, ulusal kooperatif federasyonları ve yerel topluluklarla yakın işbirliği içinde çalışarak, kooperatiflerin bu geçişlerde kilit oyuncular olarak rolünü savunmaya devam etmektedir.”

2025-2029 Kooperatifçilik Stratejisi ve Eylem Planı

Yaz aylarında kamuoyu ile paylaşılan Türkiye 2025-2029 Kooperatifçilik Stratejisi ve Eylem Planında iki amaç ve bu amaçlar doğrultusunda altı hedef yer almaktadır.

Belgede amaçlar ve hedefler şöyle sıralandı:

Amaç 1: Kooperatifçiliğin gelişimine uygun ortam oluşturulacaktır.

Bu amaç doğrultusunda belirlenen hedefler şunlardır;

Hedef 1. Kooperatiflerin finansal yapılarının güçlendirilmesi ve finansmana erişiminin kolaylaştırılması sağlanacaktır.

Hedef 2. Mevcut yasal altyapı ve uygulamalar kooperatifçiliğin güncel ihtiyaçları doğrultusunda geliştirilecektir.

Hedef 3. Kooperatif ortaklarının, yöneticilerinin ve personelinin profesyonelleştirilmesine ve kooperatiflerin kurumsal kapasitelerinin artırılmasına yönelik çalışmalar yapılacaktır.

Amaç 2: Kooperatifçiliğe ilişkin yenilikçi politikalar üretilecek ve uygulanacaktır.

Bu amaç doğrultusunda üç hedef belirlendi;

Hedef 1. Güncel kooperatifçilik uygulamaları takip edilerek İyi kooperatifçilik örnekleri ekonomik, sosyal ve çevresel ihtiyaçlar doğrultusunda ülkemize uyarlanarak kooperatif girişimciliği yaygınlaştırılacaktır.

Hedef 2. Kooperatifçiliğin etkin tanıtımı yapılarak farkındalık sağlanacak ve kooperatifçilik imajı güçlendirilecektir.

Hedef 3. Kooperatiflere ilişkin daha sağlıklı veri toplanması, işleyiş ile ilgili işlemlerin gerçekleştirilmesinde bilgi sistemlerinin kullanılması, kooperatiflerin uluslararası standartlara uygun şekilde sınıflandırılması sağlanacaktır.

Yeni Nesil Kooperatifler

Son otuz yılda dünyanın gündemimize giren yeni nesil kooperatif (NGC) kavramı, kooperatifçilik günümüzden geleceğe evriminin hem ipuçlarını hem de tarihçesini vermektedir. Geleneksel anlamda kooperatiflerin de dahil olmaya başladığı yeni nesil kooperatifler (NGC) üç grupta toplanmaktadır:

1. Mülteciler, engelliler, uzun süreli işsizler gibi hassas gruplara sosyal ve ekonomik ihtiyaçlarını karşılayan mal ve hizmetler üreten sosyal kooperatifler,

2. Bireylerin ortaklaşa sahip olunan, demokratik olarak yönetilen, sosyal ve çevresel açıdan sorumlu bir işletmede mesleklerini icra etme ihtiyaçlarına yanıt veren işçi kooperatifleri,

3. Dijital aracılık hizmetlerini ortaklaşa sahip olunan bir işletme aracılığıyla demokratikleştiren platform kooperatifleri. (https://newgencoop.org/proje/)

Platform Kooperatifçiliği

Yeni nesil kooperatifler arasında sıklıkla anılan platform kooperatifler ürün ve hizmetlerin satışı için bir web sitesi, mobil uygulama veya protokol kullanan, demokratik karar almaya ve çalışanlar ile kullanıcıların platformun müşterek mülkiyetine sahip olmasına dayalı işletmelerdir.(https://platform.coop/tr)

Dünyada 50’den fazla ülkede örgütlenmiş durumundaki Platform Kooperatifçiliği Konsorsiyumu (PCC), dijital geçiş yapan kooperatifler için araştırma, topluluk oluşturma ve avukatlık merkezi olarak faaliyetlerde bulunmaktadır.

PCC vizyonu; “Platform kooperatifleri, demokratik mülkiyet ve yönetişim gibi kooperatif ilkelerine dayalı platform kapitalizmine alternatif yakın bir gelecek sunar” şeklinde ifade edilmektedir.

Platform kooperatifleri bu vizyon doğrultusunda çalışırken hedefleri ise şöyle olmaktadır:

Eşitsizlikle Mücadele: Platform kooperatifleri, çevrimiçi işlerin yürütülmesinde ekonomik adalet, eğitim ve demokratik katılım sunmaktadır.

Daha Demokratik Dijital Ekonomi: Platform kooperatifleri, platformlarda neler olduğu konusunda paydaşlara söz hakkı verir.

Platform kooperatifçiliğinin PCC tarafından savunulan avantajları şunlardır: 

* Daha kaliteli işler,

* Üretkenlik faydaları,

* Diğer işletme biçimlerinden daha dayanıklı,

* Daha düşük çalışan değiştirim oranı,

* Gizlilik ve şeffaflık üzerinde daha fazla kontrol,

* Adil ödeme,

* Kooperatif ekosisteminden yararlanma fırsatları,

*İşletmenin yönlendirilmesi üzerindeki kontrol, işletme sahipliğinin işçilerde kalması.

İstanbul Kooperatif Yapay Zekası Konferansı (11-14 Kasım 2025)

PCC tarafından 2009 yılından bu yana belli aralıklarla 11 kez düzenlenen Platform Kooperatifleri Konferanslarının 12.’si, 11-14 Kasım 2025 tarihleri arasında İstanbul’da düzenlendi.

Platform kooperatifçiliğinin dünya çapındaki öncüleri Prof. Trebor Scholz ve Stefano Tortorici tarafından toplanan/düzenlenen İstanbul Konferansı aşağıdaki stratejilerin odağında bir akışla düzenlenmiştir:

* Dayanışma Teknolojisi ve Karşıt Platform Gücü,

* Yapay Zeka ve Dijital Çağda Kooperatiflerin ve Sosyal Girişimlerin Yeniden Yapılanması,

* Dijital Ortak Alanlar, Merkezi Olmayan Kooperatif Yönetimi ve Kooperatif Teknoloji İttifakları,

* Platform Kapitalizmi, Cinsiyet, Göç ve İklim Krizleri,

* Görünmez Emek, Haklar ve Dijital Örgütlenme,

 * İşletme Direnci Dersleri.

“Küresel Düşünme”

İstanbul Konferansında yaptığı konuşmada, “Önlerinde, özellikle finansman sağlama açısından, aşılması zor engeller var” diyen Prof. Trebor Scholz, “dayanışma yığını modelinin iktidarı elinde bulunduranlara meydan okuyabileceğini” söyledi.

Prof. Scholz, “Tek başına düşünemezsiniz. Yerel bir yapay zeka alternatifi oluşturamazsınız, küresel düşünmeniz gerekir” vurgusunu yapmıştır.

Sonuç Yerine

Dünya, Avrupa ve ülkemiz ölçeğinde kooperatifçiliğe yön veren/verecek kurum ve kuruluşlar ile onların oluşturduğu belgelerde ortak anlatımlar ve vurgular öne çıkmaktadır:

İnsanların sorunları ve hedefleri benzerdir.

Kooperatifler, sosyal temelli ekonomik işletmelerdir.

Kooperatifler, benzer üretim ve tüketim hedef ve sorunları olan benzer koşullara sahip kişilerin oluşturduğu özerk taban örgütleridir.

Kooperatifler, insanlığın ortak birikimi ve kazanımıdır.

NGC’ler her geçen gün önem kazanmaktadır.

İş yapmada değişikliklere ihtiyaç vardır.

Bilgi ve bilişimin gücünden yararlanmak gerekmektedir.

Bireysel/tek başına olmak yerine toplumsal/küresel düşünmek gerekir.

Kooperatifçilikte zihniyet değişikliğine ihtiyaç vardır.